Porso Shamsiyev
O'zbek matnshunosligi va navoiyshunosligining asoschilaridan biri; Alisher Navoiy «Xamsa»sining ilmiy-tanqidiy matni muallifi.
Ushbu portal olimni uch o'lchovda — shaxs, ilmiy maktab va davr sifatida taqdim etadi. Quyidagi bo'limlardan birini tanlang.
Bir qarashda
Hayoti va ijodi
Tarjimai hol
To'liq ismi — Porsoxon Shamsiddinxo'jayev; ilmiy muhitda Porso Shamsiyev, hurmat bilan Porsoxon domla deb yuritilgan. U 1897-yil 10-fevralda Buxoroda, Xoja Porso mahallasida tug'ildi. Buxoro — Qur'on, fiqh, mantiq, balog'at, aruz hamda fors-tojik va turkiy adabiyot, xattotlik va qo'lyozma madaniyati uzviy yashagan ilm o'chog'i edi. Olim ilmiy faoliyatidagi nozik jihatlar — eski yozuvni puxta o'qish, arabiy va forsiy tarkiblarni farqlash — aynan shu muhitda shakllandi.
Dastlab eski usuldagi maktabda, so'ng Buxorodagi Eshoni Pir madrasasida (1913–1919) tahsil oldi va arab, fors-tojik hamda eski o'zbek tillarini mukammal egalladi. 1925-yilda Toshkentga ko'chishi taqdirida burilish bo'ldi: u maorif tizimida, savodsizlikka qarshi kurashda faol ishladi.
Hayot yo'li xronologiyasi
Xronika — fotolavhalar
Ilmiy merosi
Shamsiyev faoliyatining markazida — Alisher Navoiy «Xamsa»si qo'lyozmalarini qiyosiy o'rganib, uning eng sahih ilmiy-tanqidiy matnini yaratish turgan. Quyida asarlari toifalar bo'yicha keltirilgan.
«Xamsa» matni — baytlar sanog'i
Olim 1958–1960-yillarda «Xamsa»ni bir kitob holida shakllantirib, uch nusxa (Abduljamil kotib, Sultonali Mashhadiy va XVI asr noma'lum kotib nusxasi) asosida baytlar sanog'ini quyidagicha aniqladi:
| Doston | Baytlar |
|---|---|
| Hayrat ul-abror | 3988 |
| Farhod va Shirin | 5782 |
| Layli va Majnun | 3622 |
| Sab'ai sayyor | 5008 |
| Saddi Iskandariy | 7214 |
| Jami | 25 614 |
Matnshunoslik manhaji
Nusxalar tizimi va stemma
Navoiyning o'z qo'li bilan yozilgan avtografi bugungacha topilmagan. Shu bois Shamsiyev asl matnni tiklashni eng qadimiy va ishonchli qo'lyozmalarni aniqlashdan boshladi. Tayanch nusxa — Hirot xattoti Abduljamil 889h. (1484) yilda, shoir hayotligida ko'chirgan qo'lyozma; uni 1930-yilda Ye. Bertels chet elga sotishga mo'ljallangan qo'lyozmalar orasidan aniqlab qolgan, ilmiy qiymatini esa uning shogirdi Porso Shamsiyev isbotlagan. Quyidagi sxema olim tuzgan nusxalar tizimini ko'rsatadi.
Sxemadagi qutilarni bosing — tegishli nusxa tavsifiga o’tasiz.
Ilmiy apparat — bir namuna
Shamsiyev usulining mohiyati: asosiy matn tayanch nusxa asosida beriladi, har bir farq esa sahifa ostidagi apparatda nusxa belgilari (sigla) bilan ko‘rsatiladi. Quyida — «Sab’ai sayyor»dagi haqiqiy tahririy qaror namunasi.
Tonidikim erur hamon mehmon.
Yana gulrang toj ila avrang.
* 421-baytdan keyin +2 bayt] mavjud: M; Sharqshunoslik inst. 3459, 4439 · 1-bayt: toshbosma (Shomurod, Mannofqori) ham ‖ ø A, ø B
Yashagan muhiti — davr tahlili
Tarixiy-siyosiy muhit
XX asr O'zbekistonida ilm-fan va madaniyat siyosati matnshunoslikning yo'lini belgilab berdi. Sovet davrida soha bir tomondan mafkura va senzura bosimida, ikkinchi tomondan mumtoz merosni «ommaviylashtirish» imkoniyatlari (Navoiy yubileylari — 1948, 1968) ostida rivojlandi. Shamsiyev 1925-yildan savodsizlikka qarshi safarbarlikning faol ishtirokchisi edi.
Matnshunoslik ilmining rivoji
O'zbek matnshunosligi yangi davr mahsuli bo'lsa-da, uning ildizlari Sharq-islom ilmiy an'anasidagi tahqiq, tas'hih, muqobala, rivoyatni tekshirish, hoshiyalash va kitobat amaliyotiga borib taqaladi. Shu bilan birga, urush yillari Toshkentda Ye. Bertels, A. Kononov, A. Tveritinova bilan muloqot olim manhajini Ittifoq miqyosidagi tekstologiya tajribasi bilan boyitdi.
Davrning to'rt belgisi
Shamsiyev faoliyatini quyidagi to'rt kuch shakllantirdi — har biri uning manhajiga o'z izini qoldirgan.
Mafkura va senzura
Mumtoz meros sinfiy nuqtai nazardan baholandi, nashrlar nazoratdan o'tdi. Matnshunos uchun bu — har bir tahririy qarorni qat'iy asoslash zaruratini tug'dirdi.
Yubiley safarbarligi
Navoiy yubileylari (1948, 1968) klassik matnlarni ilmiy nashr etishga davlat resurslari va e'tiborini jalb qildi; «Xamsa» nashrlari shu to'lqinda yuzaga keldi.
Ommaviy savodxonlik
1925-yildan savodsizlikka qarshi kurash (likbez). Shamsiyev darsliklar va xrestomatiyalar muallifi sifatida aynan shu vazifaga xizmat qildi.
Ittifoq tekstologiyasi
Urush yillari Toshkentga ko'chgan sharqshunoslar (Bertels, Kononov, Tveritinova) orqali Ittifoq miqyosidagi tekstologiya tajribasi mahalliy maktabga ulandi.
Navoiy yubileylari va ilmiy safarbarlik
1930-yillar oxirida Hamid Olimjon Shamsiyevni Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan boshlangan ulkan ilmiy-nashriyot ishiga jalb etadi. Urush tufayli kechiktirilgan yubiley 1948-yilda nishonlandi va Navoiy asarlarini ilmiy asosda nashr etishning kuchli turtkisi bo'ldi.
1968-yilgi yubiley esa «Xamsa»ning bir kitobdagi to'liq tanqidiy matni (1959–1960) va alohida dostonlar nashridan so'ng sohani yana bir bor jonlantirdi. Shamsiyevning Navoiy nasriy merosi va «Xamsa» tanqidiy matnlari aynan shu safarbarlik kontekstida yetildi — biroq ularning ilmiy qiymati yubiley munosabatidan ustun turadi, chunki ular nusxalar qiyosi va ilmiy apparatga asoslangan edi.
Tahlil: manhaj va davr
Sovet matnshunosligi ko'pincha mafkuraviy talqinni talab qilgan bo'lsa-da, Shamsiyevning ishi matnning o'ziga — nusxalar guvohligiga — tayanardi. Uning ilmiy apparati har bir o'qishni tekshirib bo'ladigan qildi; bu, mohiyatan, mafkuraviy o'zboshimchalikka qarshi ilmiy himoya edi.
Shu ma'noda u Sharq-islom tas'hih va muqobala an'anasini zamonaviy tekstologiya bilan birlashtirib, o'zbek matnshunosligining mustaqil metodologik poydevorini qurdi. Davr unga ham imkon, ham chegara bergan — u esa imkonni ilmiy izga, chegarani esa qat'iy usulga aylantirgan.
Olimlar va ahli ilm bilan munosabatlari
Porso Shamsiyev o'z davrining ilmiy hayotida alohida turmagan. Uning matnshunoslik maktabi uch xil muhitning kesishmasida shakllandi: ittifoq miqyosidagi sharqshunoslik, milliy adabiyotshunoslik va madrasa ko'rgan an'anaviy ahli ilm doirasi. Quyida bu munosabatlar toifalar bo'yicha — har bir shaxs bilan aniq hamkorlik mazmuni ko'rsatilgan holda — yoritilgan.
Ilmiy maktab shajarasi
Istalgan ismni bosing — pastdagi to'liq profilga o'tiladi.
Ustozlar va rahnamolar
Shamsiyevning bevosita ustozi. 1930-yilda Navoiy «Xamsa»sining Abduljamil kotib ko'chirgan eng qadimiy nusxasini ilmiy muomalaga olib kirgan — aynan shu nusxa keyinchalik Shamsiyev tayyorlagan tanqidiy matnning tayanch manbasiga aylangan. Bertels boshchiligidagi tekstologiya maktabi Shamsiyev metodologiyasining ilmiy zaminini belgilab berdi.
1930-yillar oxirida Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan boshlangan ilmiy-nashriyot ishiga Shamsiyevni jalb etgan kishi. Bu — olimning ilmiy taqdiridagi burilish nuqtasi: u darslik mualliflligidan akademik navoiyshunoslikka o'tdi.
Hamkorlar va do'stlar
Yaqin do'sti va ijodiy hamkori. Navoiy dostonlarini zamonaviy o'zbek tilida sharhlash va nasriy bayon qilishda hamkorlik qilingan; Shamsiyev esa keyinchalik G'afur G'ulomning ko'p jildli «Tanlangan asarlar» va «Adabiy-tanqidiy maqolalar» nashrlarini tayyorlashda ishtirok etgan.
Mumtoz meros va matnshunoslik sohasidagi zamondosh. Navoiy va Jomiy merosini ilmiy o'rganishda umumiy yo'nalishda ish olib borgan, yosh matnshunoslarga yo'l ko'rsatgan adib.
Folklorshunos va manbashunos hamkor; Abduljamil kotibning shaxsiyatini hamda tayanch nusxaning kelib chiqishini aniqlashda yordam bergan.
Mohir xattot va sharqshunos; «Xamsa»ning to'liq matnini husnixatda ko'chirib berishda ishtirok etgan. 1959-yilgi Xorazm — Ogahiy yubileyida Shamsiyev bilan birga tushgan mashhur suratda ham bor (qarang: Hayoti — fotolavhalar).
Shogirdlar va izdoshlar
Navoiy nasriy merosi tadqiqotchisi, olimning eng yaqin shogirdlaridan. Uning ilmiy arxivini saralab, «O'zbek matnshunosligiga oid tadqiqotlar» (1986) to'plamini nashrga tayyorlagan; «Guhar cho'msa daryog'a…» xotira-maqolasi muallifi (Jannatmakon, 2008).
Navoiy ijodini chuqur o'rgangan yetuk olim; Shamsiyev davom ettirgan akademik navoiyshunoslik an'anasining izdoshi.
Mumtoz matnshunoslik va poetika sohasida Shamsiyev maktabi tamoyillarini rivojlantirgan olim.
«Porso Shamsiyev ilmiy laboratoriyasi» mavzuidagi PhD dissertatsiyasi (2021) muallifi; olimning ilmiy uslubini va merosini tizimli tahlil qilgan.
O'zaro ilmiy tanqid
Navoiy lirik merosi matnshunosi. «Sab'ai sayyor» va «G'aroyib us-sig'ar» nusxalari yuzasidan Shamsiyev bilan o'zaro ilmiy tanqid va munozara olib borgan — bu tortishuvlar o'zbek matnshunosligi metodologiyasini o'tkirlashtirishga xizmat qilgan.
Xorijiy sharqshunoslar
Leningrad sharqshunoslik maktabining yetakchisi; turkiy matnshunoslik masalalarida hamkorlik.
Urush yillaridagi ilmiy aloqalar; Sharq qo'lyozma fondlari bo'yicha hamkorlik.
Leningrad qo'lyozma fondlarida tekstologik muloqot va maslahatlar.
Ahli ilm — an'anaviy ulamolar doirasi
Porso Shamsiyev o'zi ham eski maktab va Buxoro madrasasi (Eshoni Pir) ta'limini olgan, arab, fors-tojik va eski o'zbek tillarini puxta bilgan. Shu bois u Navoiy matnini tiklashda an'anaviy ahli ilm — madrasa ko'rgan ulamolar, huffoz va xattotlar bilan bir muhitda ishlagan. Navoiyning 500 yilligi (tayyorgarlik 1938-yildan) loyihasi aynan shu ikki dunyoni — zamonaviy sharqshunoslik va an'anaviy madrasa ilmini — bir dasturxon atrofiga keltirgan edi.
An'anaviy ahli ilm vakili: Qur'on hofizi, mohir xattot va shoir. Andijonda tug'ilib, Xo'janddagi «Miyon Hazrat» madrasasida tahsil olgan; arab, fors va mumtoz Sharq she'riyatini chuqur bilgan, sakkiz tilda erkin so'zlashgan. 1938-yili Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan Tashkentdagi Navoiyshunoslik bo'limiga taklif etilib, uning eng murakkab bo'g'ini — lug'atshunoslik-matnshunoslik ishchi guruhiga boshchilik qilgan. Zaynul-Obidinning Navoiyga bag'ishlangan «Makorim ul-axloq» asarini husnixatda ko'chirgan, Navoiy lug'ati va «Xamsa» matni ustida ishlagan. Shamsiyev keyinchalik mukammal qilgan «Xamsa» tanqidiy matni va akademik Navoiy lug'ati — aynan shu guruh boshlagan ishlarning ilmiy davomidir.
Demak, Porso Shamsiyev va Mahjuriy domla bevosita bir loyihaning — Navoiy 500 yilligi navoiyshunosligining — ikki qanoti edi: biri (Shamsiyev) bu an'anani akademik tanqidiy matn darajasiga ko'targan, ikkinchisi (Mahjuriy) unga madrasa ilmi, xattotlik va tilshunoslik mahoratini olib kirgan. Bertels va G'afur G'ulom kabi siymolar bu ikki doirani bog'lab turgan umumiy halqalardir.
Kutubxona
Boshlang'ich fond loyiha materiallaridan tashkil topgan. Qidiruv va filtrlar orqali kerakli yozuvni toping.
Internet manbalari
Quyidagi ochiq manbalardan foydalanildi (yangi oynada ochiladi):
- Porso Shamsiyev — Vikipediya
- Ziyouz — O'zbek ziyolilari: Porso Shamsiyev (1897–1972)
- Xurshid Davron kutubxonasi — P. Shamsiyev: Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy
- InLibrary — Navoiy ijodi va tanqidiy matn (bibliografiya, Shodmonov diss.)
- Fars Publishers — «Xamsa» ilmiy-tanqidiy matni manbalari haqida
- Milliycha — Porso Shamsiyev kim bo'lgan?
Vafot sanasi sifatida olimga bag'ishlangan maxsus tadqiqotlar (G'. Shodmonov PhD, Fayzulloh BDI) aniqlagan 1973-yil 23-mart qabul qilingan.
—
Qo'lyozma galereyasi
Navoiy «Xamsa»si va boshqa manbalarning qo'lyozma tasvirlarini fayldan yuklang yoki to'g'ridan-to'g'ri internet havolasi (Wikimedia, muzey IIIF va h.k.) orqali qo'shing. Tasvirlar darhol galereyada ko'rsatiladi va bosilganda kattalashadi. Doimiy saqlash uchun pastdagi «HTML olish» tugmasi orqali kodni nusxalab, sayt fayliga joylashtiring.
Eslatma: yuklangan tasvirlar shu seansda saqlanadi. Saytni qayta yuklasangiz yo'qoladi — ularni doimiy qilish uchun «HTML olish»dan foydalaning yoki backend (server) ulang.
Taklif va xatolar
Saytdagi xato, noaniqlik yoki yangi manba haqida xabar bering. Forma tayyor xabar matnini hosil qiladi — uni nusxalab yoki e-pochta orqali tahririyatga yuborishingiz mumkin.
Eslatma: yuborish manzili keyingi bosqichda sozlanadi. Hozircha xabarni nusxalab qo'lda yuboring.